جلسه 60

               بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ        
خارج فقه، کتاب الحج  ......................................................  استاد معظّم حاج شیخ عباسعلی زارعی سبزواری «دامت برکاته»

درس 60                                                                                                                      شنبه 06/11/1397

مقام دوم: وجوب و عدم وجوب ادامه حج توسط مبذول‌له در صورت رجوع باذل از بذل خود در اثنا حج

در صورتی که باذل در اثنا حج، از بذلش رجوع کند و مبذول‌له متمکّن از ادامه و استمرار حج با استفاده از مال خودش باشد؛ آیا ادامه حج بر او واجب است؟ بعد از اینکه ادامه حج بر او واجب شد، آیا حج انجام گرفته، مجزی از حجۀ الاسلام است؟

حضرت امام1 می‌فرماید: «و لو رجع عن بذله في الأثناء و كان في ذلك المكان متمكنا من الحج من ماله وجب عليه، و يجزيه عن حجة الإسلام إن كان واجدا لسائر الشرائط قبل إحرامه، و إلا فاجزاؤه محل إشكال.»[1] ایشان در این بیان، استمرار حج را بعد از تمکن و با استفاده از اموال خودش، واجب می داند و دلیل بر وجوب استمرار چیزی جز استمرار استطاعت که قدر جامع بین استطاعت مالیه و بذلیه است نمی‌باشد. با این توضیح که؛ ادله دال بر وجوب حج عندالاستطاعۀ مثل آیه شریفه «وَ لِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»[2] دلالت دارند بر اینکه تمام ملاک در وجوب حج حدوثاً و بقائاً عبارت است از وجود استطاعت عرفیه، و استطاعت عرفیه همانطوری که با استطاعت مالیه تحقق پیدا می‌کند همینطور استطاعت مولفه و مرکبه از استطاعت بذلی و استطاعت مالی هم تحقق پیدا می‌کند و فرض آن است که در بحث کنونی، حدوث وجوب حج با استطاعت بذلیه تحقق یافته است بقاء وجوب حج هم با استطاعت مالیه محقق می‌شود. لذا در صورت رجوع باذل از بذل خود در اثنا حج چنانچه مبذول‌له بتواند با اموال خود، حج را ادامه دهد حج بر او واجب است.

اما حضرت امام1 در خصوص اجزا و عدم اجزا، تفصیل می‌دهد بین جائی که مبذول‌له قبل از احرام واجد شرائط بوده است و بین جائی که قبل از احرام واجد شرائط نبوده و بعد از احرام و زمانی که باذل از بذلش رجوع می‌کند واجد شرائط شده است و می‌فرماید حج در صورت اول مجزی از حجۀ الاسلام است و در صورت دوم مجزی نیست.

استاد معظّم: نظر حضرت امام1 به این است که؛ اگر مبذول‌له قبل از احرام، تمام شرائط تعلق حجۀ الاسلام به او جز استطاعت مالیه - یعنی بالغ، عاقل و سایر شرائط معتبره برای حجۀ الاسلام - وجود دارد. در این صورت، اگر با استطاعت بذلی ورود به احرام کند هر چند استمرار این حج با اموال خودش صورت گیرد، مجزی از حجۀ الاسلام است. اگر قبل از احرام و قبل از بذل باذل، برخی از شرائط توجه تکلیف به حجۀ الاسلام را نداشته باشد - مثلاً قبل از احرام، بالغ نباشد - ولی بعد از اینکه مُحرِم شد و باذل از بذلش در اثنا حج رجوع نمود - هر چند بتواند ادامه حج را با اموالش استمرار دهد - حج انجام گرفته حجی استحبابی بوده و مجزی از حجۀ الاسلام نیست.

نتیجه: فرمایش حضرت امام1 در یک صورت، صحیح و در صورتی دیگر، نادرست است. در صورتی که شخص قبل از درک وقوف در عرفات و مشعر، برخوردار از شرائط لازم برای توجه تکلیف به او شود قطعاً این حج، مجزی از حجۀ الاسلام است هر چند مکلف این شرائط را قبل از حرام نداشته باشد به دلیل قاعده «مَن أدرک المَشعر فقد أدرک الحج». اما اگر این شرائط قبل از احرام نبود و بعد از احرام هم تا پس از درک مشعر تحقق پیدا نکرد در اجزا این حج از حجۀ الاسلام تردید و بلکه اشکال جدی وجود دارد. لذا فرمایش حضرت امام1 به صورت مطلق، قابل پذیرش نیست و باید تفصیل داد بین جائی که سائر شرائط را قبل از درک مشعر حاصل کند که در این صورت، مجزی از حجۀ الاسلام است و دلیلی بر عدم اجزا نیست و بین جائی که این شرائط بعد از درک مشعر در او مهیا شود که در این صورت، از مفهوم قاعده می‌توان عدم اجزا از حجۀ الاسلام را استفاده کرد.

 

 

«و آخر دعوانا ان الحمدلله ربّ العالمین»

 

-----------------------

 

[1] . تحرير الوسيلة، ج‌1، ص 378‌.

[2] . آل عمران، آیه 97.